ปวดส้นเท้า ปวดรองช้ำ พังผืดฝ่าเท้าอักเสบ

  กระดูกงอกที่ส้นเท้า... ต้องผ่าตัดจริงหรือ? เมื่อ "หนาม" ในเท้าทำให้เรากังวล "คุณหมอคะ ไปเอกซเรย์มาแล้วเห็นเป็นกระดูกแหลมๆ ยื่นออกมาที่ส้นเท้าเหมือนเข็มเลยค่ะ แบบนี้ต้องผ่าตัดเอาออกไหมคะ? มันจะไปทิ่มเนื้อจนอักเสบหรือเปล่า?" นี่คือคำถามยอดฮิตที่คุณป้าท่านหนึ่งถามผมด้วยสีหน้ากังวลใจมาก หลังจากที่เธอไปตรวจอาการปวดส้นเท้าแล้วพบ  "ของแถม"  ในฟิล์มเอกซเรย์ที่ดูน่ากลัวเหมือนมีหนามงอกออกมาจากกระดูกส้นเท้า หลายคนพอเห็นภาพเอกซเรย์ปุ๊บ ใจเสียปั๊บ คิดไปไกลว่าต้องนอนโรงพยาบาล ผ่าตัดขูดกระดูกแน่ๆ วันนี้เรามาคุยกันให้ชัดครับว่า เจ้ากระดูกงอกนี้มันร้ายกาจขนาดนั้นจริงไหม? กระดูกงอกที่ส้นเท้า (Heel Spur) คืออะไร? ลองนึกภาพตามนะครับ เวลาที่เราใช้งานพังผืดใต้ฝ่าเท้าหนักๆ เดินเยอะ หรือน้ำหนักตัวมาก พังผืดที่เกาะอยู่ตรงส้นเท้าจะถูกดึงรั้งอยู่ตลอดเวลา ร่างกายเราฉลาดครับ พอมันโดนดึงบ่อยๆ มันจะพยายาม "สร้างป้อมปราการ" ขึ้นมาเพื่อช่วยยึดเกาะ ร่างกายจึงส่งแคลเซียมไปพอกไว้ตรงจุดเกาะนั้น จนสะสมกลายเป็นแง่งกระดูกแหลมๆ ยื่นออกมา ซึ่งเราเรียกว่า  "กระดูกงอกที่ส้นเท้า...

  ปวดส้นเท้าก้าวแรกตอนเช้า... สัญญาณเตือนที่ไม่ควรปล่อยผ่าน "โอ๊ย!" เสียงร้องเบาๆ ของคุณป้าวัย 55 ปีคนหนึ่งที่เดินกะเผลกเข้ามาในห้องตรวจด้วยสีหน้าที่ดูเพลียๆ ผมทักทายตามปกติ แต่สิ่งที่คุณป้าตอบกลับมาน่าจะเป็นสิ่งที่หลายคนตอนนี้กำลังเผชิญอยู่ "คุณหมอคะ ป้าทรมานมากเลยค่ะ ตอนเช้าตื่นมาจะเดินไปเข้าห้องน้ำ พอก้าวเท้าลงพื้นปุ๊บ มันปวดแปล๊บที่ส้นเท้าเหมือนมีเข็มมาทิ่ม ต้องเกาะขอบเตียงไว้แน่นเลย พอเดินไปสักพักอาการมันก็ทุเลาลงนะคะ แต่พอวันไหนเดินเยอะหน่อย ตอนเย็นนี่ระบมจนนอนไม่หลับเลยค่ะ" อาการที่คุณป้าเล่ามานี้ คืออาการคลาสสิกของโรคที่ชื่อว่า  "รองช้ำ"  หรือ  "พังผืดใต้ฝ่าเท้าอักเสบ"  ครับ ทำความเข้าใจ "พังผืดใต้ฝ่าเท้า" คืออะไร? ลองจินตนาการว่าฝ่าเท้าของเรามี "เส้นเชือกหนาๆ" ขึงอยู่ตั้งแต่ส้นเท้าไปจนถึงโคนนิ้วเท้าครับ เจ้าเชือกเส้นนี้มีหน้าที่เหมือน  "โช้คอัพ"  หรือตัวรองรับแรงกระแทกเวลาเราเดิน วิ่ง หรือยืน และยังช่วยรักษาความโค้งเว้าของรูปเท้าเราให้สวยงามและรับน้ำหนักได้ดี แต่เมื่อเราใช้งานมันหนักเกินไป เดินบนพื้นแข็งนานๆ...

  กระดูกงอกส้นเท้า... อันตรายไหม? เจอในฟิล์มเอกซเรย์แล้วต้อง "ผ่าออก" ถึงจะหายปวด? "หมอครับ ป้าไปเอกซเรย์มา เห็นกระดูกมันงอกออกมาเป็นแหลม ๆ เหมือนเงี่ยงปลาที่ส้นเท้าเลย หมอที่โน่นบอกว่าเป็นกระดูกงอก ป้ากลัวมากค่ะ มันจะไปแทงเนื้อจนเน่าไหม? แล้วต้องผ่าตัดเอาไอ้แหลม ๆ นี่ออกป้าถึงจะกลับมาเดินได้ปกติคะ?" นี่คือความกังวลใจของ  “ป้าประนอม” (นามสมมติ)  วัย 60 ปี ที่ถือฟิล์มเอกซเรย์มาหาผมด้วยมืออันสั่นเทา หลายคนพอเห็นภาพกระดูกที่งอกแหลมออกมาจากส้นเท้าในฟิล์ม มักจะจินตนาการไปว่ามันคือ "ตะปู" ที่คอยทิ่มแทกเราอยู่ทุกก้าวเดิน จนอยากจะให้หมอผ่าตัด "ถอน" มันออกไปให้พ้น ๆ วันนี้ผมจะมาแถลงไขความจริงครับว่า เจ้ากระดูกงอกที่ส้นเท้านี้คืออะไร อันตรายแค่ไหน และความจริงที่ว่า "การผ่าตัด" อาจไม่ใช่คำตอบแรกเสมอไป กระดูกงอกส้นเท้า (Heel Spur) มาจากไหน? (Pathogenesis) เพื่อให้เข้าใจง่าย ลองนึกภาพ  "พังผืดใต้ฝ่าเท้า"  เป็น  "เชือก"  ที่ขึงตึงอยู่ระหว่างส้นเท้าไปถึงนิ้วเท้าครับ แรงดึงรั้งสะสม:  เมื่อเราน้ำหนักตัวเยอะ ยืนนาน หรือใส่รองเท้าพื้นแ...

  ทำไมฉีดยาแล้วหายปวดแค่ 2 เดือนก็กลับมาเป็นใหม่?... หรือ "รองช้ำ" จะเป็นโรคที่ไม่ยอมหายขาด! "หมอครับ ตอนฉีดใหม่ ๆ มันเหมือนได้เท้าใหม่เลยนะ เดินปร๋อ วิ่งสบาย แต่ทำไมผ่านไปแค่ 2 เดือน ความรู้สึกเจ็บจี๊ดก้าวแรกตอนเช้ามันกลับมาอีกแล้ว หรือว่ายาที่หมอฉีดให้มันหมดอายุครับ?" นี่คือคำถามสุดคลาสสิกจาก  “โกชัย” (นามสมมติ)  ชายวัย 50 ปี ที่กลับมาหาผมด้วยใบหน้าที่ผิดหวังเล็กน้อย โกชัยเคยมาฉีดยาลดอักเสบแก้โรครองช้ำไปเมื่อ 2 เดือนก่อนครับ ช่วงนั้นแกแฮปปี้มากจนลืมไปเลยว่าเคยปวด แต่จู่ ๆ "เจ้ากรรมนายเวร" ที่ส้นเท้าก็กลับมาทวงคืนความเจ็บปวดอีกครั้ง วันนี้ผมจะมาเปิดอกคุยแบบตรงไปตรงมาครับว่า ทำไมการฉีดยาถึงไม่ใช่ "คำตอบสุดท้าย" และทำไมอาการปวดถึงชอบกลับมาทักทายคุณใหม่ในเดือนที่ 2 หรือ 3 ฉีดยา = "ดับเพลิง" ไม่ใช่ "ซ่อมบ้าน" (Pathogenesis) ลองนึกภาพว่าพังผืดใต้เท้าที่อักเสบของคุณคือ  "ไฟที่กำลังไหม้บ้าน"  ครับ การฉีดยาสเตียรอยด์:  คือการเรียกพนักงานดับเพลิงมาฉีดน้ำสกัดไฟครับ พอยาเข้าไป การอักเสบจะยุบตัวลงอย่างรวดเร็ว ความปวดหายวับไปกับ...

  ปวดส้นเท้าเรื้อรังมา 3 เดือน... ต้อง "ฉีดยา" หรือยัง? เจ็บแค่ไหนถึงต้องพึ่งเข็ม! "หมอคะ ป้าทนมา 3 เดือนแล้วค่ะ ทั้งนวด ทั้งทายา ยืดเส้นตามยูทูบก็แล้ว แต่มันไม่หายสักที ก้าวแรกตอนเช้ายังเหมือนโดนไฟช็อตที่ส้นเท้าอยู่เลย แบบนี้ป้าต้องฉีดยาไหมคะ? แล้วฉีดไปจะอันตรายหรือเปล่า?" นี่คือความอัดอั้นของ  “คุณป้าวิภา” (นามสมมติ)  วัย 55 ปี ที่ความอดทนมาถึงขีดจำกัดครับ หลายคนที่เป็น  "รองช้ำ" (Plantar Fasciitis)  มักจะพยายามสู้ด้วยตัวเองก่อน ซึ่งเป็นเรื่องที่ดีครับ แต่เมื่อเวลาผ่านไปนานถึง 3 เดือน แล้วอาการยัง "วนเวียน" อยู่ที่เดิม หรือรุนแรงขึ้นจนรบกวนชีวิตประจำวัน การรักษาขั้นถัดไปอย่าง  "การฉีดยา"  ก็เริ่มถูกยกขึ้นมาเป็นบทสนทนาในห้องตรวจ วันนี้ผมจะมาไขข้อข้องใจว่า เมื่อไหร่ที่คุณควรตัดสินใจฉีดยา และทำไมการฉีดแบบสมัยใหม่ต้องใช้  "อัลตราซาวด์"  นำทางครับ 3 เดือนแห่งความเจ็บปวด... ทำไมถึงไม่หายเอง? ปกติร่างกายเรามีขบวนการซ่อมแซมตัวเองครับ แต่ถ้าผ่านไป 3 เดือนแล้วยังปวดอยู่ แสดงว่า: การอักเสบกลายเป็นเรื้อรัง:  พังผืดใต้เท้าเริ่มมีการหนาตั...

  เดินลงจากเตียงแล้วปวดส้นเท้าจนสะดุ้ง" ก้าวแรกที่เหมือนเหยียบเข็ม... สัญญาณนี้บอกอะไรคุณ? "หมอคะ เมื่อเช้าป้าเกือบทรุดลงไปกองกับพื้น พอเท้าแตะพื้นก้าวแรกมันเจ็บจี๊ดที่ส้นเท้าเหมือนมีเข็มมาทิ่ม แต่แปลกนะคะหมอ พอเดินไปสักพัก เดินไปทำกับข้าวในครัว อาการมันกลับค่อย ๆ ทุเลาลง แบบนี้ป้าเป็นโรคอะไรคะ?" นี่คือเรื่องราวของ  “คุณป้ามล” (นามสมมติ)  วัย 52 ปี ที่มาหาผมด้วยอาการ "ปวดส้นเท้าเฉพาะตอนเช้า" ป้าบอกว่ามันเจ็บจนสะดุ้งจนไม่อยากจะลุกจากเตียง แต่พอสาย ๆ ก็แทบจะลืมไปเลยว่าเคยปวด อาการแบบป้ามลนี้มีชื่อเรียกที่คุ้นหูว่า **"รองช้ำ"**ครับ แต่เบื้องหลังความเจ็บปวดนี้มีอะไรมากกว่าที่คุณคิด วันนี้ผมจะพาไปเจาะลึกอาการนี้กันครับ ว่าทำไมต้องปวดแค่ก้าวแรก และเราจะจัดการมันอย่างไรให้หายขาด ทำไมต้องปวดแค่ "ก้าวแรก"? (Pathogenesis) เพื่อให้เข้าใจง่าย ลองนึกภาพ  "พังผืดใต้ฝ่าเท้า"  ของเราเป็นเหมือน  "หนังสติ๊ก"  เส้นหนา ๆ ที่ขึงจากส้นเท้าไปถึงนิ้วเท้าครับ ตอนเรานอน:  เท้าเราจะเหยียดออก หนังสติ๊กเส้นนี้จะ "หดตัว" และหย่อนลง การอักเสบ...

  "รองเท้าคู่โปรดที่เคยใส่สบาย ทำไมวันนี้ยิ่งใส่ยิ่งปวด? ถ้าคุณวัย 60+ แล้วเริ่มก้าวเท้าลำบากเพราะเจ็บส้นเท้า... ปัญูหาอาจไม่ได้อยู่ที่เท้า แต่อยู่ที่ 'รองเท้า' ที่คุณเลือก!" "หมอครับ ผมซื้อรองเท้าแพงๆ มาใส่เดินออกกำลังกาย แต่ทำไมยิ่งเดินส้นเท้ายิ่งเจ็บจนเดินต่อไม่ไหว?" นี่คือคำถามจาก 'ลุงอารี' (นามสมมติ) ชายไทยวัย 62 ปี ที่ตั้งใจจะเดินออกกำลังกายเพื่อคุมน้ำตาลตามหมอสั่ง ลุงอารีควักรองเท้าผ้าใบพื้นบางเฉียบที่เคยใส่สมัยหนุ่มๆ ออกมาใช้ เพราะคิดว่ามันเบาดี แต่ความจริงคือ รองเท้าคู่นั้นแหละครับที่เป็นตัวการทำร้ายส้นเท้าลุงจนอักเสบเรื้อรัง เมื่อเราอายุมากขึ้น "แผ่นไขมัน" ใต้ส้นเท้าที่เปรียบเสมือนโช้คอัพธรรมชาติจะเริ่มบางลง ประกอบกับพังผืดใต้ฝ่าเท้าที่เริ่มเสื่อมสภาพ การเลือกรองเท้าจึงไม่ใช่แค่เรื่องความสวยงาม แต่เป็นเรื่องของ 'อุปกรณ์พยุงร่างกาย' ที่สำคัญที่สุดครับ ความจริงที่คนวัย 60+ มักเข้าใจผิด: รองเท้าเบาๆ นุ่มๆ คือดีที่สุด? ภาษาชาวบ้านมักจะบอกว่า "เลือกรองเท้าให้นุ่มเข้าไว้" แต่ความจริงที่หมออยากบอกคือ "นุ่มอย่างเดีย...

  "ตื่นนอนตอนเช้า ก้าวเท้าลงพื้นก้าวแรกแล้วเจ็บจี๊ดที่ส้นเท้าเหมือนโดนเข็มตำ... ถ้าคุณเป็นแบบนี้ อย่าเพิ่งคิดว่าเป็นเพราะกระดูกงอกหรืออาการชราที่รักษาไม่ได้" "หมอครับ... เมื่อก่อนผมเดินไปไหนมาไหนสบายมาก แต่เดี๋ยวนี้พอตื่นเช้ามาแค่ก้าวลงจากเตียงก้าวแรก มันเจ็บแหลมขึ้นมาที่ส้นเท้าจนต้องเดินกะเผลกเลยครับ" นี่คือคำบอกเล่าของ 'คุณลุงสมชาย' (นามสมมติ) ชายไทยวัย 65 ปี อดีตข้าราชการที่ชอบเดินออกกำลังกายในสวนสาธารณะ คุณลุงเล่าว่าอาการนี้แปลกมาก เพราะพอเดินไปสักพักกลับรู้สึกดีขึ้น แต่ถ้าเผลอไปนั่งพักนานๆ แล้วลุกขึ้นเดินใหม่ อาการเจ็บจี๊ดที่ส้นเท้าก็จะกลับมาทักทายอีกครั้ง จนคุณลุงเริ่มกังวลว่า "ผมจะเป็นมะเร็งกระดูก หรือต้องผ่าตัดเท้าไหมหมอ?" ความจริงที่คนวัยเก๋าต้องรู้: ปวดส้นเท้าแบบนี้ไม่ใช่เรื่องไกลตัว อาการที่คุณลุงสมชายเป็น ภาษาชาวบ้านเราเรียกว่า "โรครองช้ำ" หรือ "เอ็นใต้ฝ่าเท้าอักเสบ" ครับ ไม่ใช่มะเร็งและไม่ได้น่ากลัวอย่างที่คิด ลองจินตนาการดูนะครับว่า ใต้ฝ่าเท้าของเราจะมีพังผืดผืนใหญ่ที่ขึงตึงเหมือน "สายธนู" ทำหน้าที่ช่วย...